چهارپايان قرار داد ، و در اطراف زمين و بين كوهها و بلنديها راهها را گشود ، و براى رهروان و سالكان علامات و نشانيها برپا ساخت . « 1 »

--> ( 1 ) . در اين بيانات امام عليه السلام به وضع زمين و خشكيها و قسمتهاى آب‌گرفتهء آن و به درياها و امواج باعظمت و سهمگين آنها و به كوهها و چشمه‌ها و نهرها و رودخانه‌ها و باران و ابر و روييدنيها و روابط و چگونگى تحوّلات زمين و پيدايش عمران و آبادى و مسائل بسيار ديگر اشاره شده است كه در رابطه با علوم مختلف بايد دربارهء آنها سخن گفت و اين‌گونه سخنان را بايد از معجزات امام شمرد . اين‌جانب در نظر داشتم كه به ترجمهء اين سنخ از كلمات امام مبادرت نكنم چون متضمّن استعارات و مَجازات و تشبيهات و دقايق و لطايفى است كه جز در كلام آن حضرت و آنان كه خود در توصيفشان فرموده است : « وَ إِنّا لَأُمَراءُ الكَلامِ وَ فينا تَنَشَّبتُ عُروقُهُ وَ عَلَينا تَهَدَّلَت غُصونُهُ » ( خطبهء 224 ) يافت نمىشود و با توجّه به مسائل پيچيدهء فلسفى و علوم و دانشهاى مختلف ديگر كه جهت فهم اين بيانات اطّلاع از آنها لازم است ، كار ترجمهء اين بيانات بسيار دشوار است و اگر نگويم در حدّ كسى نيست ، بايد بگويم كه جز افرادى نادر از عهدهء آن برنمىآيند . مترجم براى ترجمهء اين خطبه بايد از كلّيهء علوم قديم و جديد و فلكيّات و الهيّات و طبيعيّات و غيرها و نظرات و فرضيّه‌هاى پيرامون آنها ، لااقل اطّلاع فشرده و مختصر داشته باشد تا بتواند از الفاظ و كلمات امام استظهار مناسب را بنمايد ، هرچند همين اطّلاع نيز موجب صعوبت و دشوارى ترجمه مىشود زيرا احتمالات - حتّى در مقام ترجمه - متعدّد مىشود و ترجيح آنها بر يكديگر در بسيارى از موارد كار دشوارى است و در عين حال همين احتمالات متعدّد از محاسن اين‌گونه كلمات است كه ترجمهء آن نمىتواند چنين احتمالاتى را به ذهن بياورد و كلام را به مسائل و علوم مختلف مرتبط سازد . لذا يك فرد مبتدى و كم‌اطّلاع ، كار ترجمهء اين كلمات را آسان مىشمارد ، منتها هرچه بيشتر جلو مىرود آن را دشوارتر مىبيند . علاوه بر اين نه فقط ترجمهء اين عبارات ، دشوار و پرزحمت است بلكه معنى كردن آن به عربى به طورى كه شرح و تفسير و بيان تحقيقى نباشد نيز به همين اندازه دشوار است . بنابراين اگر در ترجمه‌هايى كه ديده‌ايم ، غورى كنيم آنها را سطحى و غيرمناسب با كلام امام عليه السلام مىيابيم كه حتماً بايد بگوييم هيچ كدام نسخه‌اى مطابق اصل و جلوه‌دهندهء آن نيستند . به مترجمان نيز حقّ اعتراض نداريم كه چرا بيشتر از اين نتوانسته‌اند ، زيرا آنچه از نهج‌البلاغه درك كرده‌اند در حدّ درك و بينش و دانش خودشان بوده است . بنا بر اين ملاحظات ، من يقين دارم تعهّدى را كه يك مترجم در ترجمهء گفتارهاى عادى دارد ، نمىتواند در ترجمهء نهج‌البلاغه داشته باشد . پس هر كجا ترجمه‌اى را تقديم خوانندگان مىكنم فقط براى اين است كه خواننده ، اگر زبان عربى نمىداند و فرصت مطالعهء شرحهاى مفيد را ندارد ، به كلّى مفاهيم سخنان امام عليه السلام برايش مجهول نمانَد ، و گرنه تصديق مىكنيم كه در بيشتر يا بسيارى از موارد ، ترجمهء ما ترجمه به معناى صحيح نيست . و لا حول و لا قوّة الّا باللَّه العلىّ العظيم .